وا

ه

ا

اک

رویکرد مورد استفاده در ارزیـابی تغییـر هیـدرولوژیکی، براسـاستفاوت در رژیم آبدهی بین دو بازه زمانی در یک ایستگاه آبسنجیمی باشـد (۲۸). در صـورتیکـه آمـار ثبـت شـده در یـک ایـستگاهآبسنجی به گونه ای باشد که بتوان این آمار را به دو بازه زمانی قبـلو بعد از احداث سد تقسیم نمـود، امکـان تعیـین درجـه تغییـر دررژیم آبدهی وجود خواهد داشـت (۲۸). اسـتفاده از روش تحلیـلدامنـه تغییرپـذیری (RVA) (Range of Variation Approach) امکان تعیین دامنه تغییرپذیری دبی رودخانه را فـراهم مـی کنـد . این روش به مدیران منابع آب اجازه تعیین اهـداف مـدیریتی – کاربردی را به صورت مجموعه ای از دستورالعمل های اجرایی یابرنامه احیـا و بازسـازی را مـی دهـد (۳۳). از ایـن رو شـناخت تغییرات سیمای سـرزمین در طـی زمـان بـرای ارزیـابی اثـراتزیست محیطی ناشـی از توسـعه، پـیش بینـی تغییـرات سـیمایسـرزمین، ارزیـابی نتـایج اسـتراتژی هـای مختلـف مـدیریتی و شناسایی مناطق حساس جهت طـرحریـزی و مـدیریت پایـدارسرزمین ضروری می باشد (۷ و ۳۵). این تحقیق با هـدف کمـیکردن میزان تأثیر احداث سد کرخه بر جنگل های کنـاررودی درپارک ملی کرخه با استفاده از روش تحلیـل دامنـه تغییرپـذیری(RVA) به همراه رویکرد بوم شناسی سیمای سـرزمین صـورتگرفته اسـت. نتـایج ایـن تحقیـق مـی توانـد بـر مـدیریت بهتـربهره برداری از سد کرخه و تـأثیر آن بـر اکوسیـستم هـای پـاییندست ثمربخش باشد.

مواد و روش بررسی محدوده مطالعاتی
پارک مل ی کرخه که یکی از زیستگاه های مهم گوزن زرد ایرانـیبه شمار می رود، منطقه ای مـسطح بـا ارتفـاع متوسـط ۵۰ متـر وشامل بخشی از رودخانه کرخه و اراضی اطراف آن می باشد. دما و بارندگی متوسط سالیانه منطقه به ترتیب ۲۳ درجه سانتیگـرادو ۲۴۰ میلیمتر و اقلیم آن خشک بیابانی گرم مـی باشـد . تیـپگیاهی غالب در منطقه توده های خـالص گـز و پـده مـی باشـد(۱). پارک مل ی کرخه بهعنوان منطقه مورد بررسی با مـساحتیبرابر با ۵۴۲۲ هکتار، در فاصله ۴۵ کیلومتری از سد کرخـه درجهت جنوبی و پایین دست این سد قرار دارد. ایـن منطقـه درطول شرقی ˝۱۵ ´۱۲ ˚۴۸ الی ˝۰۵ ´۱۷ ˚۴۸ و عـرض شـمالی
۳
˝۱۰ ´۵۷ ˚۳۱ الی ˝۴۵ ´۰۵˚۳۲ گسترش یافته اسـت. شـکل ۱، موقعیت سد و مخزن سد کرخه را نسبت به پـارک ملـی کرخـهنشان می دهد.

روش تحقیق
به منظور بررسی تـأثیر سـد کرخـه بـر شـاخصهـای سـیمایسرزمین در پارک ملی کرخه ابتدا باید تغییرات صورت گرفته برروی رژیم آبدهی این رودخانه در پایین دست بررسی گردد. از بین ایستگاه های موجود و بـا توجـه بـه مختـصات جغرافیـاییمنطقه مطالعاتی، تنها ایستگاه آبسنجی پای پـل در پـایین دسـتسد کرخه و قبل از پارک ملـی کرخـه وجـود دارد. بـر ایـناساس ایستگاه آبسنجی پای پل بـه عنـوان ایـستگاه مبنـا جهـتبررسی تأثیر سد کرخه بر پارک ملی انتخاب گردیده اسـت. بـهمنظور بررسی اجزای جریان آبـدهی، از روش تحلیـل دامنـهتغییرپذیری (RVA) استفاده شده است . در این روش، کـه درسال ۱۹۹۷ توسط ریچتر و همکـاران وی معرفـی گردیـد، از۳۱ پــارامتر هیــدرولوژیکی، بــا عنــوان شــاخص هــای تغییــر
هیـدولوژیکی (Indicators of Hydrologic Alteration)(IHA)، برای ارزیـابی تغییـر جریـان رودخانـه اسـتفاده مـی شـود . ایـنشاخص ها مطابق جدول ۱ به پنج طبقه تقسیم می شود (۲۸، ۳۰ و ۳۴).
در ایـن روش مقـادیر سـالانه هـر یـک از شـاخص هـا در محدوده تغییرات طبیعی رژیم آبدهی بلند مدت رودخانه بررسی می گردد. براساس پژوهش های صورت گرفته با در نظر گـرفتندوره آماری حـداقل دو دهـه، اثـرات اقلیمـی بـین سـالی رویپارامترهای هیدرولوژیکی جریـان بـه شـدت کـاهش مـییابـد (۲۶ و ۳۶). بر همین اسـاس روشRVA حـداقل بـه آمـار ۲۰ ساله جریان نیاز دارد. با اسـتفاده از شـاخص هـایIHA امکـانمقایسه تغییرات جریان رودخانه در قبل و بعـد از احـداث سـدتقسیم گردید . بر همین اساس آمار روزانه دبی رودخانـه کرخـهدر ایستگاه آبسنجی پای پل از سال ۱۳۴۱ تا سال ۱۳۷۸ به عنوان آمار پیش از احداث و از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۸ به عنوان آمار پـساز احداث در نظر گرفته شده اسـت. بـا توجـه بـه نقـص آمـارآبدهی در سالهای ۱۳۶۱ و ۱۳۶۲ این دو سال در تحلیل هـا درنظر گرفته نشد. با توجه به این که جریان آبدهی رودخانه کرخـهدر محدوده زمانی پیش از احداث سد دارای جریان طبیعی بودهاست، لذا یک واحد بیشتر و یک واحد کمتر از انحراف از معیارمقادیر آبدهی در زمان پیش از احداث سد، بـرای تعیـین دامنـهتغییرپذیری طبیعی رودخانه کرخـه اسـتفاده شـده اسـت (۲۹ و۳۴). در مرحله بعد درصـد تغییـر هـر شـاخص تحـت عنـوان
ضـریب تغییـر هیـدرولوژیکی، (Hydrologic Alteration(HA، براساس رابطه ۱ مـشخص شـد. ضـریب تغییـر هیـدرولوژیکیمیزان تغییر هر یک از شاخص هـایIHA را در مرحلـه پـس ازاحداث نسبت به مرحله پیش از احداث بازگو میکنـد . در ایـنرابطه فراوانی مشاهده شده، یعنی تعداد روزهایی از بازه زمـانیپ س از اح داث س د ک ه دب ی در آن روز در مح دوده دامن هتغییرپذیری قرار می گیرند و فراوانی مورد انتظار، برابر اسـت بـاتعداد ر وزهای مورد انتظار در بازه زمانی پس از احداث سد کهدبی باید در محدوده تغییرپذیری قرار داشـته باشـد. بـه منظـوربررسی بهتر نتایج حاصل از روشRVA مقـادیر درصـد تغییـرشاخص های هیدرولوژیکی را می توان مطابق جـدول ۲ بـه سـهطبقه تقسیم نمود (۲۹ و ۳۵).
در این رابطه مقادیر درصد تغییـر هـر شـاخص بـهصـورتمثبت و منفی می تواند باشد، بهگونه ای که مقـادیر مثبـت نـشانمی دهد که فراوانی شاخص مورد نظر در دوره پـس از احـداثسد نسبت به دوره پیش از احداث سد افزایش یافته اسـت و درمقابل مقادیر منفی نشان دهنده کـاهش ایـن فراوانـی مـیباشـند (۱۸، ۲۹ و ۳۴).
وجود دارد (۳۰، ۳۴ و ۳۹). با توجه با زمان آبگیری سد کرخـه / (فراوانی مورد انتظار– فراوانی مشاهده شده))= درصد تغییرشاخصدر سال ۱۳۷۸ و هم چنین براساس اطلاعات موجود، آمار آبدهی [۱] ۱۰۰ × ((فراوانی مورد انتظار) ایستگاه پای پل به دو بخش پیش از احداث و پـس از احـداث در مرحله بعد به منظور بررسی تأثیرات ناشی از تغییـرات دبـی

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

۴
اثر شاخص عنوان گروه
اثر بر مهیایی و مطلوبیت زیستگاه برای موجودات آبزی، مهیایی رطوبت خاک برای گیاهان و مهیایی آب برای حیوانات خشکیزی دبی ماهانه میزان آبدهی ماهانه اول
تعیین کننده میزان تنش شرایط فوق العاده آبی نظیر سیلاب و خشک سالی حداقل و حداکثرهای
۱، ۳، ۷، ۳۰ و ۹۰ روزه میزان و تداوم حداکثرها وحداقل ها دوم
اثر بر زادآوری و مرگ و میر گونهها (پویایی جمعیت) شماره روز حداقل و حداکثرجریان ۱ روزه زمان بندی شرایط آبی سالانه سوم
اثر بر تناوب و میزان رطوبت خاک، تبادل مواد آلی و عناصر غذایی بین رودخانه و دشت سیلابی تعداد و تدوام پالسهای کم جریان و زیاد جریان فراوانی و تداوم ضرب
آهنگ های جریان رودخانه چهارم
اثر بر تنشهای ناشی از کم آبی بر روی گیاهان در دوره کاهش جریان، به دام افتادن و محصور شدن موجودات در دوره افزایش
جریان نرخ های افزایش و کاهش
جریان، تعداد برگشتهای جریان نرخ تغییرات شرایط آبی پنجم
جدول ۱. گروه بندی شاخصهای تغییر هیدرولوژیکی

درجه تغییر IHA (%)
کم ۰ – ۳۳
متوسط ۳۴ – ۶۶
زیاد > ۶۶
جدول ۲. طبقه بندی درصد تغییر شاخص های هیدرولوژیکی

رودخانه کرخه بر اثـر احـداث سـد بـر پـارک ملـی کرخـه، ازرویکرد بوم شناسی سیمای سرزمین استفاده شده است. بر همیناساس از ۸ متریک سیمای سرزمین جهت بررسـی تغییـرات درمنطقه مورد مطالعه استفاده شده است. این متریک هـا و ویژگـیآنها در جدول شماره ۳ ذکر شده است.
ایــن بخــش از تحقیــق بــا اســتفاده از نــرم افزارهــای IDRISI Andes و Fragstats3.3 انجام گرفته است. پـیش نیـازبررسی ساختار سیمای سرزمین کمی سـازی سـاختار از طریـقنقشه سازی و تهیه نقشه پوشش اراضی می باشد. برای این منظور و با توجه به اطلاعات موجـود از تـصویر مـاهواره ای سـنجندهTM ماهوارهLandsat سال ۱۳۶۹ برای بررسی ساختار سـیمایس رزمین در ب ازه زمـانی پ یش از اح داث س د، و از ت صویرماهواره ای سـنجندهLiss III مـاهوارهIRS سـال ۱۳۸۷ جهـتکمی کردن این ساختار برای دوره پس از احداث سـد اسـتفادهگردیــد اســت . در ایــن مرحلــه از بررســی بــا اســتفاده ازنرم افزارErdas Imagine 9.1، ابتدا با اسـتفاده از نقـاط برداشـتزمینی عمل تطـابق هندسـی تـصاویرTM و Liss III بـه روشنزدیک ترین همسایگی با خطای متوسـط ریـشه مربعـات ۲۴/۰ پیکسل انجام گردید . سپس براساس نتایج حاصل از روش میزانتفکیک پذیری نمونه های آموزشی، از ترکیب باندی ۴۳۱ در هـردو تصویر جهت طبقه بنـدی نظـارت شـده و بـه روش حـدکثراحتمال استفاده شده است (۵). با توجه به هدف مطالعه حاضـرو خصوصیات طیفی عوارض و نـوع پوشـش هـای موجـود درمنطقه، پنج طبقه شامل منابع آبـی، پوشـش درختـزاری متـراکم،پوشش درختـزاری تنـک، کـاربری کـشاورزی و مرتـع جهـتطبقـه بنـدی تـصاویر در نظـر گرفتـه شـد. بـه منظـور بررسـی
۵
طبقه بندی صورت گرفته از روش نمونه گیری تـصادفی اسـتفادهگردید. نتایج حاصل از این طبقه بندی در جـدول ۴ ارایـه شـدهاست که نشان دهنده کیفیت مناسب نقـشههـای حاصـل جهـتبررسی ساختار سیمای سرزمین می باشد.

نتایج شاخص های هیدرولوژیکی
نتــایج بررســی تغییــرات صــورت گرفتــه در ۳۱ شــاخص هیدرولوژیکی رودخانه کرخه در محل ایستگاه هیدرومتری پـایپل در جدول ۵ نشان داده شده است. براساس این جدول، میزانانحراف از معیار دبی ماهانه از دامنه قابل قبول در تمـامی مـاههـابه جز ماههای آبـان و آذر بـالا مـی باشـد . شـکل ۲ نـشان دهنـده
۶
جدول ۳. متریک های سیمای سرزمین
واحد دامنه تغییر
توضیح متریک سیمای سرزمین سطح مطالعه
هکتار CA >0 مجموع مساحت هر نوع کاربری را نشان میدهد. مساحت طبقه C
درصد 0 < PLAND ≤ 100 درصد مساحت هر یک از انواع کاربری را نشان میدهد. درصد مساحت C
– NP > 1 مجموع تعداد لکه هر نوع کاربری را نشان میدهد. تعداد لکه C
تعداد در ۱۰۰ هکتار PD >0 تعداد لکه در هر واحد مساحت را نشان میدهد. تراکم لکه C
هکتار AREA_MN میانگین اندازه لکه هر نوع کاربری را نشان می دهد. متوسط اندازه لکه C
درصد 0 < LPI ≤ 100 درصدی از سرزمین با بزرگترین لکه را نشان میدهد. بزرگ ترین لکه C
– PROX ≥ 0 میزان انزوای لکه ای هر نوع کاربری را نشان میدهد. نمایه مجاورت C
درصد 0 < IJI ≤ 100 میزان پراکندگی نسبی هر نوع کاربری را نشان میدهد. نمایه پراکندگی C
CA: Class Area PLAND: Percentage of Landscape NP: Number of Patches PD: Patch Density LPI: Largest Patch Index
PROX: Proximity Index IJI: Interspersion and Juxtaposition Index

جدول ۴. معیارهای صحت سنجی نقشه های تهیه شده
ضریب کاپا (%) صحت کلی (%) سال (شمسی) تصویر
۹۰ ۹۱ ۱۳۶۹ TM
۹۳ ۹۳ ۱۳۸۷ Liss-III

تغییرات متوسط ماهانه دبی در ایستگاه پای پل در دوره های قبلو پس از احداث سد کرخه مـی باشـد . متوسـط دبـی ماهانـه دردوره پس از احداث سد از خرداد ماه تا مهـر مـاه افـزایش و ازآبان ماه تا اردیبهشت ماه کاهش یافته است. بیـشترین افـزایشدر مرداد ماه و بیشترین کاهش دبی متوسـط در فـروردین مـاهصورت پذیرفتـه اسـت. شـکل ۳ نـشان دهنـده تغییـرات دبـیمتوسط در فروردین ماه می باشد. شاخص هـای هیـدرولوژیکیگروه دوم نشان میدهند که حداقل های سـالیانه ۱، ۳، ۷، ۳۰ و۹۰ روزه در دوره قبل و بعد از احداث سد تفاوت چشمگیرینداشته و تنها حداقل ۳ روزه کـاهش یافتـه و بقیـه حـداقل هـاافزایش داشـته انـد . هـم چنـین حـداقل هـای ۷، ۳۰ و ۹۰ روزهپایین تر از دامنـه قابـل قبـول بـوده انـد . در مقابـل حـداکثرهای
جدول ۵. مقادیر شاخصهای تغییر هیدرولوژیکی ایستگاه پای پل در دورههای قبل و بعد از احداث سد کرخه

1314450270436

4658106270436

درصد تغییر دامنه تغییرپذیری % / میانگین قبلتفاضل و پس از ۱۳۸۸ – احداث ۱۳۷۹ سد پیش از ۱۳۷۸- احداث ۱۳۴۲ سد شاخصهایهیدرولوژیکی

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید